मनाचे सेतू बांधणारा अभियंता…

पालघर-योगेश चांदेकर

सार्वजनिक बांधकाम विभागाचे पालघर विभागाचे कार्यकारी अभियंता महेंद्र किणी यांना नुकताच राज्य शासनाचा आदर्श अभियंता पुरस्कार मिळाला. त्यानिमित्त त्यांच्या कार्याचा घेतलेला आढावा आणि त्यांना मिळालेल्या पुरस्काराबद्दल अभिनंदन!

दगड, सिमेंट आणि लोखंडातून केवळ इमारती उभ्या राहत नाहीत. माणसांच्या आयुष्याला सोयीची वाट मिळते. सार्वजनिक बांधकाम विभागातील २५ वर्षांच्या सेवेत महेंद्र किणी यांनी रस्ते, पूल, रुग्णालयं आणि शासकीय इमारतींच्या माध्यमातून विकासाला आकार देण्याचं काम केलं आहे.

“वाट कुठलीही असो,
ती माणसाला पुढे घेऊन जाणारी असावी;
पूल कुठलाही असो,
तो दोन काठांबरोबर दोन मने जोडणारा असावा…”
अभियांत्रिकी म्हणजे केवळ आकडेमोड, नकाशे, काँक्रीट, लोखंड आणि बांधकाम नव्हे. या सगळ्याच्या पलीकडं जाऊन पाहिलं, तर अभियांत्रिकी म्हणजे माणसाच्या जगण्याला अधिक सुकर करण्याची कला आहे. एखादा रस्ता तयार होतो, तेव्हा केवळ डांबर टाकलं जात नाही. गाव शहराशी जोडलं जातं. एखादा पूल उभा राहतो, तेव्हा दोन काठांमधील अंतर कमी होत नाही, तर दोन भागांच्या विकासाची दारं उघडतात. रुग्णालयाची इमारत उभी राहते, तेव्हा तिच्या भिंतींत कुणाच्या तरी जगण्याची आशा उभी राहत असते. सार्वजनिक बांधकाम विभागात कार्यकारी अभियंता म्हणून कार्यरत महेंद्र किणी यांचा २५ वर्षांचा प्रवास याच अर्थानं पाहता येतो. ग्रामीण मातीतून पुढं आलेल्या एका तरुणानं शिक्षणाच्या जोरावर अभियांत्रिकी क्षेत्रात आपली ओळख निर्माण केली आणि पुढं राज्याच्या सार्वजनिक बांधकाम व्यवस्थेत अनेक महत्त्वाच्या प्रकल्पांमध्ये जबाबदारी सांभाळली. तांत्रिक कौशल्य, प्रशासकीय शिस्त, कामातील काटेकोरपणा आणि सार्वजनिक हिताची जाणीव यांचा मेळ त्यांच्या कार्यपद्धतीत दिसून येतो. १५ सप्टेंबर १९७४ रोजी पालघर जिल्ह्यातील तिघरे (पो. आगरवाडी) इथं महेंद्र किणी यांचा जन्म झाला. ग्रामीण भागातून आलेल्या या तरुणानं शिक्षणाला आपली ताकद बनवलं. मुंबई विद्यापीठातून स्थापत्य अभियांत्रिकीमध्ये बी.ई. प्रथम श्रेणीत ऑनर्ससह पूर्ण केलं. त्यानंतर स्ट्रक्चर्समध्ये एम.ई. पदवी प्रथम श्रेणी आणि डिस्टिंक्शनसह मिळवली. शिक्षणाची ही भक्कम पायाभरणी पुढच्या कारकिर्दीत उपयोगी पडली. कारण सार्वजनिक बांधकामाच्या क्षेत्रात पुस्तकात शिकलेलं ज्ञान आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरचं वास्तव यांचा मेळ घालावा लागतो.

“स्वप्नं मोठी असतील तर
रस्ता कठीण असला तरी चालतो;
पायात दम आणि मनात जिद्द असेल,
तर माणूस स्वतःची वाट घडवतो.”
किणी यांच्या प्रवासाकडे पाहिलं, तर या ओळी सहज आठवतात. मार्च १९९८ ते सप्टेंबर २००० या काळात त्यांनी खासगी सल्लागार क्षेत्रात ‘डिझाइन कन्सल्टंट’ म्हणून काम केलं. या काळात मिळालेला व्यावहारिक अनुभव पुढील सरकारी सेवेसाठी महत्त्वाचा ठरला.
महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगामार्फत महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवेत निवड झाल्यानंतर सप्टेंबर २००० पासून सार्वजनिक बांधकाम विभागातील त्यांच्या प्रदीर्घ सेवेला सुरुवात झाली. पालघर आणि वसई येथे सहाय्यक अभियंता म्हणून काम करताना त्यांनी तांत्रिक कामाबरोबरच प्रशासकीय यंत्रणेची कार्यपद्धतीही आत्मसात केली. सरकारी बांधकाम म्हणजे केवळ कामाची निविदा काढणं आणि इमारत उभी करणं नव्हे. निधीचा योग्य वापर, कामाची गुणवत्ता, वेळेचं नियोजन, तांत्रिक मंजुरी, विविध विभागांमध्ये समन्वय आणि नागरिकांच्या गरजा या सगळ्या गोष्टींचा विचार करावा लागतो. या सगळ्या प्रक्रियेतून किणी यांची कार्यशैली अधिक परिपक्व होत गेली. २०१५ ते २०१८ या काळात राष्ट्रीय महामार्ग उपविभाग, खामगाव इथं त्यांनी उपविभागीय अभियंता म्हणून काम केलं. त्यानंतर पालघर उपविभागात २०१८ ते २०२१ आणि तलासरी उपविभागात २०२१ ते २०२३ या काळात त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. २०२३ ते २०२५ या काळात सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडीला कार्यकारी अभियंता म्हणून त्यांनी काम केलं. सध्या ते पालघर जिल्ह्यात कार्यकारी अभियंता म्हणून कार्यरत आहेत. या प्रवासात त्यांना वेगवेगळ्या भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थितीत काम करण्याची संधी मिळाली. कुठं डोंगराळ भाग, कुठं खाडी, कुठं समुद्रकिनारा, तर कुठं ग्रामीण भागातील वाहतुकीची समस्या. प्रत्येक ठिकाणचं आव्हान वेगळं आणि त्यावरचा उपायही वेगळा. किणी यांच्या कामाचा मोठा भाग पूल आणि रस्त्यांच्या प्रकल्पांशी जोडलेला आहे. केळवे-दांडाखाडी, दापोली-आगवण खाडी आणि महिकावती खाडीवरील मोठ्या पुलांच्या प्रकल्पांमध्ये त्यांचा सहभाग राहिला. डहाणू आणि पालघर परिसरातील रेल्वे उड्डाणपूल, खाडी पूल, जुन्या पुलांचं मजबुतीकरण आणि पुनर्बांधणी अशा अनेक कामांमध्ये त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. पुलाकडं आपण अनेकदा फक्त वाहतुकीच्या दृष्टीनं पाहतो; पण एखाद्या गावासाठी तो पूल म्हणजे बाजारपेठेशी जोडणारा मार्ग असतो. विद्यार्थ्यांसाठी शाळा जवळ आणणारी सुविधा असते. रुग्णासाठी रुग्णालय गाठण्याचा वेळ कमी करणारी व्यवस्था असते. शेतकऱ्यासाठी माल बाजारात नेण्याचा सोपा मार्ग असतो.

“पूल बांधला की
फक्त दोन काठ जोडले जात नाहीत;
एखाद्या गावाचं उद्याचं स्वप्न
शहराच्या आजशी जोडलं जातं.”
याच अर्थानं सार्वजनिक बांधकामातील प्रत्येक पूल हा विकासाचा पूल ठरतो.
मालवण येथील किल्ले राजकोट परिसरातील छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या ८३ फूट उंच कांस्य पुतळ्याच्या पुनर्निर्माण प्रकल्पात कार्यकारी अभियंता म्हणून किणी यांनी तांत्रिक देखरेख आणि अंमलबजावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. अशा प्रकल्पात अभियांत्रिकी कौशल्याबरोबरच इतिहास आणि संस्कृतीची जाणही आवश्यक असते. कारण हा केवळ एक बांधकाम प्रकल्प नसतो, तर त्याच्याशी लोकांच्या भावना जोडलेल्या असतात. कोकणातील सावंतवाडी आणि कुडाळ रेल्वे स्थानक परिसरातील सुशोभीकरण आणि प्रवासी सुविधा सुधारणा, वेंगुर्ला येथील शासकीय विश्रामगृहाचं काम अशा विविध प्रकल्पांमध्येही त्यांनी योगदान दिलं. किणी यांच्या कामाचा आवाका केवळ रस्ते आणि पुलांपुरता मर्यादित नाही. ग्रामीण रुग्णालयं, न्यायालयीन इमारती, वसतिगृहं, शासकीय निवासस्थानं आणि कार्यालयीन इमारती अशा विविध सार्वजनिक सुविधांच्या उभारणीत त्यांनी भूमिका बजावली. मनोर येथील २०० खाटांच्या रुग्णालयाचा प्रकल्प त्यातील महत्त्वाचा भाग आहे. रुग्णालयाची इमारत म्हणजे चार भिंतींचं बांधकाम नसतं. तिथं रोज कुणीतरी आपल्या आयुष्याची आशा घेऊन येत असतो.

“विटा रचताना भिंत उभी राहते;
पण माणुसकी जपली तर घर उभं राहतं;
इमारत बांधणं सोपं असतं,
उपयोगी वास्तू उभी करणं कठीण असतं.”
सार्वजनिक प्रकल्पांच्या कामात हीच जाणीव महत्त्वाची ठरते.
पालघरची ओळख केवळ समुद्र, डोंगर आणि जंगलांपुरती नाही. या भूमीला समृद्ध आदिवासी संस्कृतीचीही परंपरा आहे. वारली संस्कृती केंद्र ‘वारली हाट’ प्रकल्पात महेंद्र किणी यांचं योगदान राहिलं. स्थानिक संस्कृती जपताना आधुनिक सुविधा निर्माण करणं हीदेखील एक प्रकारची अभियांत्रिकीच आहे. विकास करताना स्थानिक ओळख हरवू न देणं, पर्यावरणाचा विचार करणं आणि भविष्यातील गरजा लक्षात घेणं या बाबी आज अधिक महत्त्वाच्या होत आहेत. ‘आरसीसी’ संरचना आणि डिझाइनमध्ये किणी यांना विशेष प्रावीण्य आहे. मजबूत, सुरक्षित आणि टिकाऊ संरचना उभारण्यासाठी तांत्रिक अचूकता आवश्यक असते. बांधकामाची गुणवत्ता ही तडजोड करण्याची बाब नाही, हा दृष्टिकोन त्यांच्या कामातून दिसून येतो. आज एखादा पूल किंवा इमारत उभी केली, तर ती पुढची अनेक वर्षं नागरिकांच्या उपयोगात येणार असते. त्यामुळं आजचा निर्णय पुढच्या अनेक दशकांवर परिणाम करू शकतो. या दूरदृष्टीनं प्रकल्पांकडे पाहणं ही अभियंत्याची मोठी जबाबदारी असते. किणी यांच्या कार्याची दखल शासन आणि विविध संस्थांनी घेतली आहे. २०२४-२५ मधील उल्लेखनीय कामगिरीसाठी त्यांना राज्यस्तरीय उत्कृष्ट अभियंता पुरस्कार मिळाला. २०१९ मध्ये ‘ग्रिहा कौन्सिल’चा ‘रायझिंग स्टार ॲवॉर्ड’ त्यांना मिळाला. सार्वजनिक बांधकाम विभागातील उत्कृष्ट अभियंता पुरस्कारानं २००८-०९, २०१२-१३ आणि २०२०-२१ या वर्षांत त्यांचा गौरव झाला. २०१९ मध्ये सार्वजनिक बांधकाम मंत्र्यांचं प्रशस्तीपत्र मिळालं, तर २०२२-२३ मध्ये गुणवंत अभियंता पुरस्कारासाठी त्यांचं नामांकन झालं होतं. ‘इंडियन काँक्रिट इन्स्टिट्यूट’ आणि ‘इंडियन इन्स्टिट्यूशन ऑफ ब्रीज इंजिनीअर्स’ या प्रतिष्ठित संस्थांचे ते आजीवन सदस्य आहेत; पण खरं सांगायचं तर पुरस्कार हा अभियंत्याच्या कामाचा शेवटचा मापदंड नसतो. पुरस्काराची पाटी कार्यालयात लावता येते; पण कामाची खरी पावती जनतेच्या वापरात दिसते. एखाद्या पुलावरून सुरक्षितपणे जाणारा नागरिक, एखाद्या रुग्णालयात उपचार घेणारा रुग्ण, नव्या रस्त्यामुळं बाजारपेठेशी जोडलेलं गाव किंवा चांगल्या शासकीय इमारतीत सेवा घेणारा सामान्य माणूस, हीच सार्वजनिक बांधकामातील कामाची खरी दाद असते.

महेंद्र किणी यांचा प्रवास पाहिला, की एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवते. अभियंता म्हणून त्यांची भूमिका केवळ बांधकामापुरती राहिलेली नाही. त्यांनी विकासाच्या प्रक्रियेत आपला वाटा उचलला आहे. गावातून आलेला एक मुलगा शिक्षण घेतो. अभियांत्रिकी क्षेत्रात प्रवेश करतो. खासगी क्षेत्रात अनुभव घेतो. महाराष्ट्र अभियांत्रिकी सेवेत दाखल होतो. विविध जिल्ह्यांमध्ये काम करतो. मोठ्या प्रकल्पांची जबाबदारी घेतो आणि अखेर कार्यकारी अभियंता म्हणून सार्वजनिक बांधकाम विभागाच्या विकासकामांना दिशा देतो, हा प्रवास निश्चितच प्रेरणादायी आहे.

“नकाशावर रेषा काढणारे अनेक;
पण त्या रेषांना वास्तवात आणणारे थोडे
दगडांना आकार देणारे अनेक;
पण त्या दगडांतून भविष्य घडवणारे मोजके.”
किणी यांची कारकीर्द याच मोजक्या लोकांच्या वाटेवरची आहे. कारण शेवटी विकास म्हणजे फक्त मोठे पूल, रुंद रस्ते आणि उंच इमारती नव्हेत. विकास म्हणजे सामान्य माणसाचा प्रवास सोपा होणं, रुग्णाला वेळेत उपचार मिळणं, गावाला शहराशी जोडणं, विद्यार्थ्याला सुविधा मिळणं आणि प्रशासनाची सेवा नागरिकांपर्यंत पोहोचणं. या सगळ्याच्या मार्ग एखाद्या अभियंत्याचा न दिसणारा हात असतो.
“रस्ते बोलत नाहीत,
पूल बोलत नाहीत,
इमारतीही काही सांगत नाहीत;
पण त्यांच्या सावलीतून चालणारी माणसं
आपोआप सांगून जातात,
कुणीतरी मन लावून काम केलं होतं.”
किणी यांच्या पंचवीस वर्षांच्या सेवेकडे पाहिलं, तर अशाच कामांची एक मोठी शृंखला दिसते. ग्रामीण मातीतून सुरू झालेला हा प्रवास आजही विकासाच्या नव्या वाटा तयार करत आहे आणि म्हणूनच त्यांची ओळख केवळ ‘अभियंता’ म्हणून नाही, तर विकासाच्या वाटेवर रचना उभी करणारा, पूल बांधणारा आणि सार्वजनिक हिताला आपल्या कामाच्या केंद्रस्थानी ठेवणारा निपुण रचनाकार अशी होते.