पालघर-योगेश चांदेकर
राजकारणात अनेक चेहरे येतात आणि जातात; पण काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, जी केवळ पदांमुळे नव्हे, तर आपल्या कामामुळे लोकांच्या मनात कायमची जागा निर्माण करतात. पालघर जिल्ह्यातील डहाणूमधील जगदीश राजपूत हे असेच एक नेतृत्व आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या कार्याचा वेध घेताना हे स्पष्टपणे जाणवते, की त्यांनी केवळ राजकीय प्रवास केला नाही, तर समाजाशी नाळ जोडत विकासाची एक सशक्त परंपरा निर्माण केली आहे.
भारतीय जनता पक्षाचे पालघर जिल्हा उपाध्यक्ष, डहाणूचे उपनगराध्यक्ष आणि नियोजन समितीचे सभापती या जबाबदाऱ्या सांभाळताना जगदीश राजपूत यांनी प्रशासन आणि जनतेतील दुवा म्हणून प्रभावी भूमिका बजावली आहे. नेतृत्व म्हणजे केवळ निर्णय घेणे नव्हे, तर त्या निर्णयांचा थेट लाभ सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवणे, हे त्यांनी आपल्या कामातून सिद्ध केले आहे. राजपूत यांची कार्यशैली पाहिली, तर त्यात एक महत्त्वाची गोष्ट ठळकपणे दिसते, ती म्हणजे ‘सामाजिक बांधिलकी. रक्तदान शिबिरं, आरोग्य तपासणी शिबिरं, दुर्धर आजारांनी ग्रस्त रुग्णांना मदत, तसंच डहाणू शहरात मोफत रुग्णवाहिका सेवा सुरू करण्याचा उपक्रम हे त्यांच्या संवेदनशीलतेचं जिवंत उदाहरण आहे. विशेषतः कोरोना काळात त्यांनी केलेलं कार्य हे केवळ मदतकार्य नव्हते, तर संकटात धावून जाणाऱ्या नेतृत्वाची ओळख होते. आजच्या काळात ग्रामीण भागातील युवक आणि खेळाडूंना संधी मिळवून देणं ही मोठी गरज आहे. ही गरज ओळखून त्यांनी विद्यार्थ्यांना आणि खेळाडूंना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्याचं काम हाती घेतलं. शिक्षण, क्रीडा आणि व्यक्तिमत्त्व विकास यांचा समतोल राखत त्यांनी तरुण पिढीला दिशा देण्याचा प्रयत्न केला आहे. हीच बाब त्यांच्या नेतृत्वाला वेगळेपण देते. सण-उत्सव हे केवळ आनंदाचे क्षण नसून समाजाला एकत्र आणण्याचे माध्यम असते. या माध्यमाचा उपयोग करत त्यांनी सामाजिक एकात्मता अधिक दृढ केली. त्यांच्या कार्यात राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन समाजकारणाची स्पष्ट छाप दिसते. तीन वेळा नगरसेवक म्हणून निवडून येणं हे केवळ योगायोग नाही; तर जनतेनं दिलेला विश्वास आहे. त्यांच्या कार्यक्षेत्रात राबविण्यात आलेली विविध विकासकामं, नागरिकांच्या समस्या सोडवण्यासाठी असलेली तत्परता आणि सातत्यपूर्ण संपर्क यामुळंच हा विश्वास अधिक बळकट झाला आहे. त्यांची जिल्हा उपाध्यक्षपदी झालेली पुनर्निवड ही त्यांच्या नेतृत्व क्षमतेची पावती आहे. या निवडीमुळं केवळ संघटनात्मक बळकटीच नाही, तर विकासकामांना नव्या गतीची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. नियोजन समितीचे सभापती म्हणून ते घेत असलेले निर्णय भविष्यातील विकासाचा मार्ग निश्चित करणारे ठरू शकतात. लोकशाही व्यवस्थेची खरी ताकद ही केवळ संसद किंवा विधानसभेत नसून ती स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये दडलेली असते. शहरांच्या, गावांच्या दैनंदिन आयुष्याशी थेट निगडित असलेला प्रतिनिधी म्हणजे नगरसेवक. त्यामुळं ‘एक नगरसेवक’ चांगले काम कसे करू शकतो? हा प्रश्न केवळ वैयक्तिक कार्यपद्धतीपुरता मर्यादित नसून, तो संपूर्ण स्थानिक प्रशासनाच्या गुणवत्तेशी जोडलेला आहे. सर्वप्रथम, एक चांगला नगरसेवक हा ‘समस्यांचा श्रोता’ असावा लागतो. नागरिकांच्या अडचणी समजून घेणं, त्यांचं ऐकून घेणं आणि त्यावर ठोस उपाययोजना करणं ही मूलभूत जबाबदारी आहे. अनेक वेळा समस्या मोठ्या नसतात; पण त्याकडे दुर्लक्ष झाल्यानं त्या गंभीर बनतात. त्यामुळं पाणीपुरवठा, रस्ते, स्वच्छता, वीज यांसारख्या मूलभूत गरजांकडं सातत्यानं लक्ष देणं आवश्यक ठरतं. जगदीश राजपूत यांच्यात हे सर्व गुण आहेत
दुसरं महत्त्वाचं अंग म्हणजे पारदर्शकता आणि जबाबदारी. विकासकामं करताना निधीचा योग्य वापर होणं अत्यंत गरजेचं आहे. लोकांच्या पैशातून उभारले जाणारे प्रकल्प हे गुणवत्तापूर्ण आणि वेळेत पूर्ण झाले पाहिजेत. यासाठी नियमित पाहणी, कामांची माहिती सार्वजनिक करणं आणि नागरिकांशी संवाद ठेवणे ही गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. राजपूत यांनी निधीचा योग्य वापर केला. जनतेशी बांधिलकी ठेवली. त्यांच्या सुखदुखात सहभागी झाले. त्यामुळं तर जनतेनं तीनदा त्यांना निवडून आणलं. केवळ तात्पुरत्या समस्या सोडवणं पुरेसं नसतं. एक सक्षम नगरसेवक आपल्या प्रभागाचा दीर्घकालीन विकास कसा होईल याचा विचार करतो. उदाहरणार्थ, पावसाळ्यात पाणी साचतं ही समस्या असेल, तर दरवर्षी तात्पुरते उपाय न करता ड्रेनेज सिस्टीम सुधारण्याचा दीर्घकालीन आराखडा तयार करणं गरजेचं आहे. म्हणजेच नियोजनबद्ध विकास हा चांगल्या कामाचा पाया ठरतो. याशिवाय, सामाजिक बांधिलकी ही देखील तितकीच महत्त्वाची आहे. आरोग्य शिबिरं, रक्तदान शिबिरं, शिक्षणासाठी मदत, महिला सक्षमीकरण, युवकांना रोजगार किंवा क्रीडा संधी उपलब्ध करून देणं या उपक्रमांमधून नगरसेवक समाजाशी अधिक घट्ट नाळ जोडू शकतो. अशा उपक्रमांमुळे लोकांचा विश्वास वाढतो आणि प्रतिनिधी केवळ राजकारणी न राहता ‘समाजनेता’ बनतो. जगदीश राजपूत हे असे समाजनेता बनले. आधुनिक काळात तंत्रज्ञानाचा वापर हादेखील चांगल्या कामाचा एक महत्त्वाचा घटक बनला आहे. ऑनलाइन तक्रार नोंदणी, सोशल मीडियाद्वारे संवाद, डिजिटल मॉनिटरिंग यामुळे प्रशासन अधिक वेगवान आणि पारदर्शक बनू शकते. नागरिकांना सहजपणे संपर्क साधता येणे, ही विश्वास निर्माण करण्याची मोठी पायरी आहे. एक प्रभावी नगरसेवक हा केवळ प्रशासनावर अवलंबून राहत नाही, तर तो विविध विभागांशी समन्वय साधतो. नगरपालिका, राज्य सरकार, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक नागरिक यांना एकत्र आणून तो विकासाची प्रक्रिया अधिक प्रभावी करू शकतो. ‘टीमवर्क’ हीच त्याची खरी ताकद असते. हीच ताकद त्यांच्या अंगी आहे. तसेच, संकटाच्या काळात पुढं येणं हे चांगल्या नेतृत्वाचं खरं लक्षण आहे. पूर, महामारी किंवा इतर आपत्तीच्या वेळी तात्काळ मदत, समन्वय आणि निर्णयक्षमता यामुळं नागरिकांचा विश्वास अधिक दृढ होतो. अशा वेळी घेतलेले निर्णयच नेतृत्वाची खरी परीक्षा घेतात. एक चांगला नगरसेवक हा सतत शिकणारा असावा लागतो. बदलत्या काळानुसार नवीन कल्पना, नवीन धोरणं आणि नागरिकांच्या बदलत्या गरजा समजून घेणं आवश्यक आहे. विकास हा एक सतत चालणारा प्रवास आहे आणि त्यासाठी दूरदृष्टी, प्रामाणिकपणा आणि लोकाभिमुख दृष्टिकोन या तीन गोष्टी अत्यावश्यक आहेत.
एक नगरसेवक चांगले काम करतो, तेव्हा त्याचा परिणाम फक्त एका प्रभागापुरता मर्यादित राहत नाही, तर संपूर्ण शहराच्या विकासावर दिसून येतो. लोकांचा विश्वास, पारदर्शकता, नियोजन आणि सामाजिक बांधिलकी या आधारस्तंभांवर उभं राहूनच एक सक्षम आणि आदर्श नगरसेवक घडू शकतो. राजकीय पक्षाचा खरा विस्तार हा केवळ निवडणुकीपुरता मर्यादित नसतो, तर तो सामाजिक, संघटनात्मक आणि वैचारिक पातळीवर घडत असतो. विशेषतः पालघर सारख्या भौगोलिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिकदृष्ट्या विविध जिल्ह्यात भारतीय जनता पक्षाचा विस्तार करणं ही एक बहुआयामी जबाबदारी आहे. या पार्श्वभूमीवर जिल्हा उपाध्यक्षाची भूमिका अत्यंत निर्णायक ठरते. सर्वप्रथम, स्थानिक वास्तव समजून घेणं ही कोणत्याही विस्ताराची पहिली पायरी असते. पालघरमध्ये आदिवासी समाज, मच्छीमार, शेतकरी, औद्योगिक कामगार अशा विविध घटकांचा समावेश आहे. प्रत्येक घटकाच्या समस्या, अपेक्षा आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्यं वेगवेगळी आहेत. त्यामुळं उपाध्यक्षानं ‘एकच धोरण सर्वांसाठी’ न वापरता, स्थानिक गरजांनुसार वेगवेगळे उपक्रम राबवणं आवश्यक ठरतं. दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ‘बूथ स्तरावर बळकटी’. कोणत्याही पक्षाचा खरा पाया हा बूथ कार्यकर्त्यांमध्ये असतो. प्रत्येक गाव, वाडी, पाडा आणि शहरातील प्रत्येक प्रभागात कार्यकर्त्यांची मजबूत साखळी उभी करणं, त्यांना प्रशिक्षण देणं आणि त्यांच्यात संवाद टिकवून ठेवणं ही उपाध्यक्षाची प्राथमिक जबाबदारी असते. बूथ जिंकला तर निवडणूक जिंकली, या तत्त्वावर काम करणं गरजेचं आहे. ती जबाबदारी त्यांनी पूर्ण केली आहे. तिसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे तरुणांचा सहभाग. पालघरमध्ये मोठ्या प्रमाणावर युवक वर्ग आहे. त्यांना केवळ राजकारणात सामील करून घेणं नव्हे, तर त्यांना नेतृत्वाची संधी देणं, क्रीडा, रोजगार, स्टार्टअप्स आणि कौशल्य विकास यांसारख्या विषयांवर कार्यक्रम राबवणं आवश्यक आहे. युवकांशी थेट संवाद साधल्यास पक्षाची भविष्यातील ताकद अधिक भक्कम होतं. महिला सक्षमीकरण हे देखील पक्षविस्ताराचं महत्त्वाचे अंग आहे. स्वयं-साहाय्य गट, आरोग्य, शिक्षण आणि सुरक्षा यांसारख्या विषयांवर महिलांसोबत काम केल्यास त्यांचा विश्वास संपादन करता येतो. महिला कार्यकर्त्यांना संघटनेत पुढं आणणं आणि त्यांना निर्णयप्रक्रियेत सहभागी करून घेणं हेही तितकेच आवश्यक आहे. जगदीश राजपूत यांनी महिलांना पक्षाच्या कार्यात बांधून घेतलं. सामाजिक उपक्रमांच्या माध्यमातून पक्षाची ओळख निर्माण करणं ही आणखी एक प्रभावी रणनीती आहे. आरोग्य शिबिरं, स्वच्छता अभियान, शिक्षण सहाय्य, जलसंवर्धन, पर्यावरण उपक्रम यांमधून पक्ष ‘केवळ राजकीय संस्था’ न राहता ‘समाजाशी जोडलेली शक्ती’ बनतो. अशा उपक्रमांमुळे लोकांमध्ये विश्वास आणि सकारात्मक प्रतिमा तयार होते.
आदिवासी भागांमध्ये विशेष लक्ष देणं ही पालघरच्या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे. शिक्षण, आरोग्य, पाणी, रस्ते आणि रोजगार या मूलभूत गरजांवर काम करताना स्थानिक नेतृत्व तयार करणे आवश्यक आहे. . त्यामुळं स्थानिक पातळीवर उभं राहिलेलं नेतृत्वच दीर्घकाळ प्रभावी ठरतं. तंत्रज्ञानाचा वापर हा आधुनिक राजकारणाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. सोशल मीडिया, व्हॉट्सऍप नेटवर्क, डिजिटल कॅम्पेन यांच्या माध्यमातून पक्षाची भूमिका, योजना आणि कामे लोकांपर्यंत जलद पोहोचवता येतात; मात्र डिजिटल माध्यमांबरोबरच प्रत्यक्ष भेटीगाठी आणि जनसंवाद हे तितकंच महत्त्वाचं राहतात. याशिवाय, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये प्रभावी कामगिरी करणं हा पक्षविस्ताराचा सर्वात मजबूत मार्ग आहे. समन्वय ही देखील एक कळीची बाब आहे. पक्षातील वरिष्ठ नेते, स्थानिक कार्यकर्ते, सामाजिक संस्था आणि प्रशासन यांच्यात योग्य समन्वय राखल्यास विकासकामांना गती मिळते. संघर्षाऐवजी सहकार्याचा मार्ग स्वीकारल्यास परिणाम अधिक प्रभावी होतात. पालघरसारख्या जिल्ह्यात भारतीय जनता पक्षाचा विस्तार हा केवळ राजकीय रणनीतीचा विषय नाही, तर तो सामाजिक परिवर्तनाचा प्रवास आहे. स्थानिक गरजा, मजबूत संघटन, युवक- महिला सहभाग, सामाजिक उपक्रम आणि प्रभावी नेतृत्व या पाच स्तंभांवर उभा राहूनच हा विस्तार शक्य आहे. जिल्हा उपाध्यक्षानं या सर्व घटकांचा समतोल साधला, तर पक्षविस्तार केवळ आकड्यांमध्ये नव्हे, तर जनमानसातही दृढपणे रुजलेला दिसेल. आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त एक गोष्ट नक्की म्हणता येईल. जगदीश राजपूत यांची वाटचाल ही केवळ वैयक्तिक यशाची नाही, तर जनतेच्या विश्वासाला न्याय देणाऱ्या नेतृत्वाची कहाणी आहे. पुढील काळातही त्यांनी अशीच विकासाभिमुख, लोकाभिमुख आणि प्रेरणादायी भूमिका निभावावी, हीच सर्वांची अपेक्षा.
