लाल बावट्याचा संघर्षशील शिलेदार आमदार कॉम्रेड विनोद निकोले

पालघर-योगेश चांदेकर

महाराष्ट्राच्या राजकारणात काही चेहरे त्यांच्या पदामुळे मोठे झालेले नाहीत. उलट त्यांच्या साधेपणामुळे, संघर्षामुळे आणि जनतेशी असलेल्या नात्यामुळे त्यांना वेगळी उंची प्राप्त झाली आहे. डहाणू विधानसभेचे आमदार कॉम्रेड विनोद निकोले हे अशाच मोजक्या लोकप्रतिनिधींपैकी एक. आजच्या राजकारणात सत्तेभोवती फिरणारी गर्दी, राजकीय पदांच्या माध्यमातून निर्माण होणारी प्रतिष्ठा आणि झगमगाट यांना महत्त्व आले असताना, आ. निकोले यांची वाटचाल मात्र यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. अत्यंत साधी राहणी, सामान्य माणसासारखे जगणे, आदिवासी-वंचितांच्या प्रश्नांसाठी रस्त्यावर उतरून संघर्ष करणे आणि विधानसभेत मतदारसंघाचा आवाज बुलंदपणे मांडणे, ही त्यांच्या राजकीय प्रवासाची वैशिष्ट्ये आहेत. आज त्यांचा वाढदिवस. त्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा!

डहाणूचा राजकीय इतिहास पाहिला, तर या मतदारसंघाचे वेगळेपण सहज लक्षात येते. राज्याच्या बहुतांश भागात भगव्या राजकारणाची लाट निर्माण झाली असतानाही डहाणूच्या मातीत लाल बावट्याने आपली पकड कायम ठेवली. ही केवळ एखाद्या पक्षाची निवडणूक जिंकण्याची परंपरा नाही, तर त्यामागे या भूमीतील श्रमिक, आदिवासी, शेतकरी, कष्टकरी आणि वंचित समाजाच्या प्रश्नांशी जोडलेली प्रदीर्घ संघर्षपरंपरा आहे. त्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करणारे आ. विनोद निकोले आजच्या पिढीतील महत्त्वाचे राजकीय शिलेदार ठरतात.
“लाल रंग झेंड्याचा,
घाम रंगला मातीत;
कष्टकऱ्यांच्या हक्कासाठी,
उभा राहिला प्रत्येक लढ्यात.”
आ. निकोले यांच्या राजकीय व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वात मोठा पैलू म्हणजे त्यांची साधी राहणी. राजकारणात एखाद्या व्यक्तीचे पद वाढले, की त्याच्याभोवतीचे अंतरही वाढत जाते, असा अनुभव सामान्य माणसाला अनेकदा येतो; मात्र आमदार झाल्यानंतरही सामान्य जनतेपासून फारकत न घेणारा लोकप्रतिनिधी म्हणून निकोले यांची ओळख निर्माण झाली आहे. त्यांच्याकडे पाहिल्यावर ‘आमदार’ ही पदवी आधी दिसत नाही. आधी दिसतो तो सामान्य माणसांमध्ये सहज मिसळणारा, त्यांच्या अडचणी ऐकणारा आणि त्यांच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष करण्याची तयारी असलेला कार्यकर्ता. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून आलेल्या माणसाला गरिबीची वेदना वेगळी समजते. उपेक्षा काय असते, मूलभूत सुविधांचा अभाव काय असतो, रोजगाराची असुरक्षितता काय असते, सरकारी यंत्रणेच्या दारात सामान्य माणसाला कोणत्या अडचणींना सामोरे जावे लागते, हे अनुभवातून समजलेले असते, म्हणूनच कष्टकरी आणि वंचित समाजाच्या प्रश्नांशी निकोले यांचे नाते केवळ राजकीय नाही, तर ते अनुभवातून आलेले आहे.
“ना सत्तेचा मोह, ना संपत्तीचा गर्व,
जनतेच्या दुःखासाठी सदैव उभा सर्वस्व!
पायात साधी चप्पल, डोळ्यांत स्वप्न नवे,
वंचितांच्या लढ्याला खांद्यावर घेऊन चालत राहावे…”
ही त्यांची वृत्ती. त्यांच्या राजकीय कार्यपद्धतीत रस्त्यावरचा संघर्ष हा महत्त्वाचा घटक आहे. एखादा प्रश्न केवळ निवेदन देऊन किंवा सभागृहात भाषण करून संपत नाही, तर त्यासाठी लोकांमध्ये जावे लागते, आंदोलन करावे लागते, प्रशासनाला जाब विचारावा लागतो आणि गरज पडल्यास रस्त्यावर उतरावे लागते, हा त्यांच्या राजकारणाचा गाभा आहे. पालघर जिल्ह्यातील आदिवासी समाजाचे प्रश्न, जमीन, वनहक्क, रोजगार, शिक्षण, आरोग्य, पाणी, रस्ते, वीज, शेती आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित अनेक प्रश्न वर्षानुवर्षे प्रलंबित राहिले आहेत. या प्रश्नांवर आवाज उठवताना लोकप्रतिनिधीने केवळ निवडणुकीच्या काळात मतदारसंघात दिसणे पुरेसे नसते. जनतेच्या प्रश्नांच्या मुळाशी जाऊन सातत्याने पाठपुरावा करावा लागतो. निकोले यांच्या राजकारणात हा सातत्याचा धागा दिसतो.

“ज्यांच्या घरात दिवा कमी,
त्यांच्यासाठी तो पेटतो;
ज्यांच्या ओठांवर शब्द नाही,
त्यांच्यासाठी तो बोलतो.”
त्यांच्या कामाचे दुसरे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे विधानसभेतील सक्रिय सहभाग. मतदारसंघातील प्रश्न रस्त्यावर मांडणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ते प्रश्न विधानसभेच्या पटलावर मांडणेही आवश्यक असते. कारण विधानसभेत विचारलेला प्रश्न केवळ एका गावाचा राहत नाही, तर तो सरकारच्या अधिकृत नोंदीचा भाग बनतो. त्यावर चर्चा होते, प्रशासनाकडून उत्तर मागितले जाते आणि धोरणात्मक पातळीवर त्याचा विचार होण्याची शक्यता निर्माण होते. निकोले यांनी मतदारसंघातील प्रश्न सातत्याने विधानसभेत मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. स्थानिक प्रश्नांबरोबरच व्यापक धोरणात्मक चर्चेत सहभागी होण्याची त्यांची भूमिका लक्षवेधी आहे. लोकप्रतिनिधी म्हणून केवळ आपल्या मतदारसंघापुरते मर्यादित न राहता राज्याच्या प्रश्नांवर भूमिका मांडणे, ही संसदीय लोकशाहीच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. आज विधानसभेतील राजकारण अनेकदा घोषणाबाजी, आरोप-प्रत्यारोप आणि राजकीय संघर्षाभोवती फिरताना दिसते. अशा वेळी प्रश्नांची मांडणी, त्यामागील आकडेवारी, धोरणांचा परिणाम आणि सामान्य जनतेवर होणारा परिणाम यांचा विचार करणारे राजकारण आवश्यक आहे. निकोले यांची संसदीय भूमिका या दृष्टीने पाहणे महत्त्वाचे ठरते.
लाल बावटा हा केवळ निवडणूक चिन्ह नाही, तर एका संघर्षशील राजकीय परंपरेचे प्रतीक आहे. त्या परंपरेतून आलेल्या लोकप्रतिनिधीसमोर साहजिकच मोठी अपेक्षा असते. बदलत्या राजकीय परिस्थितीत आपली वैचारिक भूमिका टिकवून ठेवणे आणि त्याचवेळी नव्या पिढीच्या प्रश्नांना सामोरे जाणे, हे सोपे काम नाही; परंतु निकोले यांनी या दोन्ही आघाड्यांवर आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे.

“वादळे आली तरी झेंडा खाली झुकला नाही,
पाऊल थकले तरी प्रवास थांबला नाही;
सत्तेच्या लाटेत कितीही रंग बदलले,
डहाणूच्या मातीत लाल रंग फिका पडला नाही.”
आ. निकोले यांच्याकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे राजकारण हे केवळ पद मिळवण्याचे साधन नसून समाजाच्या प्रश्नांसाठी लढण्याचे माध्यम असू शकते, याचा ते एक नमुना आहेत. आजच्या काळात राजकारणात प्रवेश करणाऱ्या तरुणांसमोर अनेक आकर्षणे असतात. प्रसिद्धी, सत्ता, पैसा, प्रतिष्ठा यांचा मोह असतो. अशा वातावरणात साधेपणा टिकवून ठेवणे आणि कार्यकर्त्याची भूमिका विसरू न देणे हीच खरी कसोटी असते. निकोले यांची राजकीय वाटचाल या कसोटीच्या संदर्भात पाहता महत्त्वाची वाटते. आमदार झाल्यानंतरही स्वतःला ‘कार्यकर्ता’ समजण्याची मानसिकता त्यांनी कायम ठेवली, तर त्यातून लोकप्रतिनिधित्वाची खरी ताकद निर्माण होऊ शकते. कारण जनतेपासून दूर गेलेला लोकप्रतिनिधी कितीही मोठ्या पदावर असला, तरी त्याचे राजकारण पोकळ ठरू शकते. उलट जनतेच्या सुख-दुःखाशी जोडलेला साधा कार्यकर्ता पदावर असो वा नसो; लोकांच्या मनात जागा निर्माण करतो. डहाणू-तलासरीच्या भूमीचे प्रश्नही तितकेच वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. आदिवासीबहुल भागाच्या विकासाचा प्रश्न केवळ रस्ते, इमारती किंवा योजनांपुरता मर्यादित नाही. विकास करताना स्थानिक समाजाचे हक्क, संस्कृती, जमीन, जंगल आणि पारंपरिक जीवनपद्धती यांचा विचार करावा लागतो. विकास आणि विस्थापन, उद्योग आणि पर्यावरण, रोजगार आणि स्थानिक हक्क यांच्यात संतुलन साधावे लागते. या सगळ्या प्रश्नांवर लोकप्रतिनिधी म्हणून संवेदनशील भूमिका घेणे आवश्यक आहे.

आ. निकोले यांचा वाढदिवस हा त्यामुळे केवळ एका आमदाराला शुभेच्छा देण्याचा प्रसंग नाही. तो संघर्षाच्या राजकारणाला, साधेपणाच्या सार्वजनिक जीवनाला आणि सामान्य माणसाच्या प्रश्नांशी जोडलेल्या लोकप्रतिनिधित्वाला शुभेच्छा देण्याचा दिवस आहे.
“रस्ता कितीही खडतर असो,
पाऊल मागे हटू नये;
जनतेच्या हक्कासाठी लढताना,
मन कधीही तुटू नये.
हातात सत्ता असो वा नसो,
जनतेचा हात सुटू नये;
लाल बावट्याची शान राखताना,
संघर्षाचा दिवा विझू नये.”
राजकारणात मतभेद असतील, विचारधारांचे संघर्ष असतील, धोरणांवर वेगवेगळी मते असतील. लोकशाहीचे सौंदर्यच त्यात आहे; मात्र वैचारिक मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन लोकप्रतिनिधीच्या सार्वजनिक जीवनातील साधेपणा, सातत्य आणि जनतेशी असलेली बांधिलकी यांचे कौतुक करणे आवश्यक असते. आ. निकोले यांचा वाढदिवस त्यासाठी योग्य निमित्त आहे. आजच्या दिवशी त्यांना शुभेच्छा देताना अपेक्षा एवढीच आहे, की डहाणू-तलासरीतील कष्टकरी, आदिवासी, शेतकरी, कामगार, युवक, महिला आणि वंचित घटकांच्या प्रश्नांचा आवाज अधिक बुलंद व्हावा. विधानसभेतील त्यांची प्रश्न मांडण्याची धार अधिक तीव्र व्हावी. धोरणात्मक चर्चेत मतदारसंघातील अनुभवांचा प्रभावीपणे उपयोग व्हावा आणि रस्त्यावर संघर्ष करणारा कार्यकर्ता म्हणून त्यांची ओळख कायम राहावी.

“पद आले, पद जाईल,
सत्ता येईल-जाईल;
पण जनतेच्या मनातला विश्वास,
तोच खरा विजय ठरेल.
जगण्याची ठेव साधी असू दे,
लढण्याची ज्योत प्रखर असू दे;
डहाणूच्या लाल मातीतून,
जनतेचा आवाज बुलंद असू दे!”
वाढदिवस म्हणजे मागे वळून पाहण्याचा आणि पुढचा मार्ग ठरवण्याचा दिवस. आ. निकोले यांच्या आजवरच्या वाटचालीकडे पाहता संघर्ष, साधेपणा आणि जनतेशी असलेली नाळ ही त्यांच्या राजकीय प्रवासाची तीन ठळक वैशिष्ट्ये म्हणावी लागतील. या तीनही गोष्टी पुढील काळात अधिक बळकट व्हाव्यात, हीच अपेक्षा. डहाणू-तलासरीच्या लाल मातीतील हा साधा शिलेदार अधिक ताकदीने जनतेच्या प्रश्नांसाठी लढत राहो, विधानसभेत वंचितांचा आवाज बनत राहो आणि आपल्या साधेपणातून सार्वजनिक जीवनाला नवी प्रतिष्ठा मिळवून देत राहो, हीच वाढदिवसानिमित्त मनःपूर्वक सदिच्छा! शेवटी एकच प्रार्थना,
लाल बावटा उंच राहो,
कष्टकऱ्यांचा आवाज बुलंद राहो,
आणि जनतेसाठीचा संघर्ष अखंड राहो!